Kategoria: Grecja klasyczna (Page 2 of 9)

Eirene

30 stycznia, 2024 / admin

Eirene

Kolejnym pojawiającym się terminem związanym z kończeniem wojny było εἰρήνῃ. Jego znaczenie zmieniało się w zależności od autora dzieła i czasu, w jakim je pisał. Słowo to występuje już u Homera[1]. Później pojawia się u Herodota. Autorzy ci wyraz ten wykorzystywali dla określenia stanu pokoju. Natomiast w późniejszych pismach mógł oznaczać on traktat pokojowy. Część autorów, wśród nich B. Keil[2] twierdzi, iż w tym drugim znaczeniu termin εἰρήνῃ nie pojawia się aż do pokoju Antalkidesa. Wskazuje on na fakt, że pierwotnie εἰρήνῃ mogło opisywać odmienność stanu pokoju od wojny. Nie da się ustalić, kiedy zaczęto je stosować z uwagi na niewielką ilość źródeł pisanych z okresu archaicznego. Pewne jest jednak, że na początku okresu klasycznego wykorzystywano je do opisywania stanu pokoju.

W IV wieku termin εἰρήνῃ rozszerzył swoje znaczenie. Możliwe, że pojawiła się najpierw jego forma przejściowa określająca „stosunki pokojowe między dwoma państwami powstałe w efekcie zawarciu traktatu” jak sugeruje L. Santi Amanti. Wolicki uznaje takie postawianie sprawy za nie do końca uzasadnione[3]. Nie jest pewne, kiedy εἰρήνῃ zaczyna oznaczać już sam traktat pokojowy. Taki sens ma w piśmie Artakserksesa w sprawie pokoju[4]. Możliwe, że przez jakiś czas miało dwa równoległe znaczenia. W części przypadków Herodot i Tukidydes mogą wskazywać, że chodzi im o traktat pokojowy[5].

W innych natomiast może oznaczać tylko stan bez wojny[6]. Również u autorów późniejszych znaczenie pierwotne wciąż występuje. W obu kontekstach naraz występuje w przypadku pokojów powszechnych. εἰρήνῃ oznaczać mogło zarówno sam traktat[7], jak i sytuację, jak miała po nim nastąpić[8]. Przejściowa forma prawdopodobnie pojawiła się w czasie wojny peloponeskiej. Można ją zauważyć u Tukidydesa[9], który równie często korzystał z rozumienia pierwotnego[10].

Eirene a wojna peloponeska

Taka interpretacja tego wyrażenia może być skutkiem zmiany nastrojów społecznych wśród Ateńczyków, którzy w czasie wojny peloponeskiej zaczęli być negatywnie nastawieni wobec wojny. Dopiero jednak w IV wieku doszło do rozpowszechnienia się nowego znaczenia tego słowa. Wykorzystywali je zarówno historycy[11] jak i mówcy[12]. Korzystali zamiennie z obu znaczeń tego słowa, często nawet w tym samej części swojego dzieła. Jako przykład można przytoczyć Andokidesa w mowie o pokoju z Lacedemończykami: ὅπου δὲ πολλάκις ἤδη πρότερον εἰρήνην ἐποιήσασθε δημοκρατούμενοι, natomiast fragment później ἓν δὴ τοῦτο, ὦ Ἀθηναῖοι, πρῶτον σκεψώμεθα. ἐν ταύτῃ τῇ εἰρήνῃ ὁ δῆμος ὁ τῶν Ἀθηναίων ἔσθ᾽ ὅπου κατελύθη; οὐδεὶς ἀποδείξει[13].

[1] Hom. Il XXII 159; Od. XXIV 487.

[2] B. Keil, EPIHNH: eine philologisch-antiquarische Untersuchung, Leipzig 1916, s. 51.

[3] L. Santi Amanti, Sulla terminologia relativa alla pace nelle epigrafi greche fino all’avvento della Koiné Eiréné, AIV CXXXVIII, 1979-1989, s. 488-494Cyt. za A. Wolicki, Symmachia spartańska w V i VI wieku, Warszawa 2012, s. 247.

[4] Xen. Hell. V 1 31.

[5] Hdt. I 74, VII 148; Thuc. II 2, IV 62, 118, V 13, 14, 18, 25, 76.

[6] Hdt. I 87, IV 127, VIII 3; Thuc. I 40, 120, 124, 139, 142, II 5, 36, 65, III 9, 13, 54, 82, IV 19, 20, 21, 61, V 16, 26, 48, 55, 59.

[7] Xen. Hell. VI 2 1, 3 18,

[8] Xen. Hell., II 2 13, 18-20, 22, 4 38, III 2 9, 31, IV 4 2, V 1 29, VII 1 27; Aeschin. II 60.

[9] Thuc. I 120, II 2, IV 19-21, 62, V 13, 14, 16, 17, 25, 26, 55, 59, 76.

[10] Thuc. I 124, 139, 142, II 5, 36, III 54, 82.

[11] Xen. Hell. II 2 19, 22, III 2 31, 4 6, 7 1, VI 2 1.

[12] Aeschin. II 12, 161, III 65; Dem., XI 1, 2, 7, 20, XII 8, 11, 12, 19, 22, XV 18, XVI 7, XVIII 17, XIX 12; Lys., XII 68, 95, XIII 5, 8, 9, 11, 13, 15-17, 47, XIV 4, XXV 30, XXVII 10.

[13] Andoc. III 2, 4.

Spondai

24 stycznia, 2024 / admin

Terminy

Rzetelna analiza sposobów kończenia wojen greckich wymaga ustalenia znaczenia podstawowych terminów. Stąd w niniejszym rozdziale przedstawione zostaną różne określenia używane przez antycznych Greków do opisania zakończenia wojen. Pojawiają się tutaj dwie trudności. Po pierwsze, Hellenowie niejednokrotnie używali tego samego słowa do opisu różnych zjawisk. Po drugie, same terminy z czasem zmieniały swoje znaczenie. Dotyczy to w szczególności sformułowań związanych z prawnym uregulowaniem konkretnej kwestii. Określenia te wywodziły się najczęściej z wyrażeń opisujących jakąś czynność lub pojęcie ważne w samym akcie kończenia wojny.

Spondai

Najstarszym pojęciem wykorzystywanym do określenia traktatu pokojowego było σπονδαί (spondai). Wywodziło się ono od σπονδαί, czyli wylewania ofiary na cześć bogów[1]. Czynność ta była kluczowa w akcie zawierania porozumień między państwami. Oddawała traktat pod opiekę bogów, którzy mieli pilnować przestrzegania jego warunków. Bez tego obrzędu żadna umowa nie była ważna. Rozszerzenie tego pojęcia na całą procedurę nastąpiło dość wcześnie. Już w połowie V wieku pojawia się termin σπονδαί u Herodota w rozmowach Argejczyków z wysłannikami Spartańskimi w sprawie przystąpienia do związku helleńskiego. Układ, na który Argejczycy liczyli, został określony tym słowem[2]. P. Karavites zwraca uwagę, iż w V wieku termin spondai używano nie tylko w odniesieniu do traktatów, ale także np. przy układach nieformalnych między dowódcami. Jako przykład podaje Karavites porozumienie zawarte przez Persów i Hippiasa w czasie oblężenia Notion[3].

Szczególnie często występowało σπονδαί w V wieku. Było wtedy głównym słowem określającym traktat pokojowy, jednakże samo znaczenie terminu spondai było dość szerokie. Korzystał z niego wielokrotnie Tukidydes[4]. Pojawiał się również u Arystofanesa w wielu utworach[5]. Przy czym, warto zaznaczyć, iż sam autor posługiwał się słowem σπονδαί w głównie jako określenie płynnej ofiary składanej podczas zawierania układów. Dikajopolis, główna postać Archanejczyków używa terminu σπονδαί w kontekście zawarcia traktatu kończącego wojnę:

ἐμοὶ σὺ ταυτασὶ λαβὼν ὀκτὼ δραχμὰς
σπονδὰς ποίησαι πρὸς Λακεδαιμονίους μόνῳ
καὶ τοῖσι παιδίοισι καὶ τῇ πλάτιδι:
ὑμεῖς δὲ πρεσβεύεσθε καὶ κεχήνετε[6].

Tymczasem, w Pokoju wyraz σπονδὴ pojawia się jako libacja:

Τρυγαῖος
ἄγε δὴ σὺ ταχέως ὕπεχε τὴν φιάλην, ὅπως
ἔργῳ 'φιαλοῦμεν εὐξάμενοι τοῖσιν θεοῖς.

Ἑρμῆς
σπονδὴ σπονδή:
εὐφημεῖτε[7].

Platon natomiast w Państwie ma na myśli umowę: τὴν δὲ τῶν ὅρκων καὶ σπονδῶν σύγχυσιν, ἣν ὁ Πάνδαρος συνέχεεν, ἐάν τις φῇ δι᾽ Ἀθηνᾶς τε καὶ Διὸς γεγονέναι, οὐκ ἐπαινεσόμεθα, οὐδὲ θεῶν ἔριν τε καὶ κρίσιν[8]. Wykorzystywał w swoich tekstach słowo σπονδαί między innymi Ksenofont oraz mówcy ateńscy[9]. W IV wieku w miejsce terminu spondai coraz częściej używano pojęcia εἰρήνῃ.

[1] P. Karavites, Spondai-spendein in the fifth century B.C., AC LIII, 1984, s. 60-61.

[2] Hdt. VII 149.

[3] Thuc., III 34; P. Karavites, op. cit., s. 67.

[4] Thuc., I 112, II 2, III 52, IV 47, 65, 118, V 1, 18, 20, 27, 28, 36, 41, 48, 61, VI; F. E. Adcock, D. J. Mosely, Diplomacy in ancient Greece, London 1975, s. 200.

[5] Aristoph. Ach., 58, 131, 178, 183, 186, 194, 207 251, 268, 306, 627, 1020, 1038, 1061, 1067, Thesm., 1161; Eq., 106, 669, 671, 673, 796, 1332, 1389, Vesp., 864; Av 461, 1599, Lys., 154, 513, 951, 1006, 1264, Pax., 212, 666, 1059, 1102, 1104, 1110.

[6] Aristoph. Ach., 130-133.

[7] Aristoph., Pax., 431-434.

[8] Plat. Rep. 2.379e.

[9] Np. Aeschin., II 12, 133, 134; Lys. XXII 14; Dem., XV 9, XIX 59, 156, 191, XXI 174, XXIII 158, 161; Isoc., XII 169; Xen., Hell., II 3 9, 4 36, III 2 1, 2 9, IV 7 2, Hiero., II 11, Ages., I 10-11, II 16, Anab., II 1,3, 5, III 1.

Pytanie o podejście Filozofów i Retorów wobec pokoju

20 stycznia, 2024 / admin

W jakim dziele Arystoteles wskazał na powiązanie ustroju państwa z pokojem?

Państwo

Prawa

Polityka

Panagierycus

Correct! Wrong!

Więcej na temat filozofii politycznej Platona poniżej.

https://www.ibuk.pl/fiszka/9276/praktyka-polityczna-od-panstwa-do-praw-platona.html

Grecy filozofowie i retorowie wobec pokoju – część druga

10 stycznia, 2024 / admin

Arystoteles

Arystoteles do kwestii pokoju odnosi się w dziele Polityka. Uznawał, że celem państwa nie może być prowadzenie wojen. Powinna ona być tylko środkiem do osiągnięcia celów. W polis z takim ustrojem obywatelom się dobrze żyje. Ponadto państwa należy tworzyć tak, aby było jak najbardziej sprawiedliwe, a nie w celu prowadzenia wojen. A szkolenie wojskowe musi być związane z działalnością państwa[1].

Również w Retoryce odnosił się do tematu pokoju. Uważał, że należy uważać przy zawieraniu pokojów z polis silnymi. Trzeba zabezpieczyć wtedy swoje bezpieczeństwo[2]. Ponadto rozejmy nie kończyły wojen. Odsuwały tylko rozwiązanie problemów na przyszłość. Negocjacje pokojowe miały większe znaczenie od zwycięstw na polu bitwy[3].

Isokrates

Izokrates zaczął działalność w Atenach w latach 90 IV wieku. Sam nie wygłaszał mów a jedynie je pisał. Tematykę pokoju poruszał w mowach: Panegyricus, Do Filipa i O pokoju.

W pierwszej z tych mów nawołuje do zakończenia wojen i skupieniu się na wojnach z barbarzyńcami. Uznawał, że walki między grekami są najgorszą z możliwych rzeczy. Szczególnie duże szkody miał przynosić konflikt między Spartą a Atenami[4]. Niszczenie polis greckich miało je wystawiać na możliwość podboju przez barbarzyńców[5]. Uważa, że Ateny są w stanie poprowadzić sojusz Greków w wojnie przeciwko Persji[6].

W kolejnej mowie Isokrates, Do Filipa docenia zakończenie wojny o Amfipolis pomiędzy Atenami i Macedonią. Stwierdza, że wojna jest zła[7]. Ukazuje, że zwierali Grecy pokój i sojusze między wrogimi sobie państwami. I jest możliwe dokonanie tego znowu[8]. Nawołuje Filipa, aby zamiast walczyć z grekami skupił się na wojnach z barbarzyńcami[9]. Miał się stać hegemonem, który poprowadzi Greków na wojnę z Persją[10].

W trzeciej mowie Isokrates, O pokoju twierdzi on, iż Ateńczycy powinni zawrzeć pokój nie tylko ze zbuntowanymi ówcześnie sojusznikami ze związku morskiego, ale także ze wszystkimi grekami[11]. Zawarcie pokoju doprowadzi do większego bezpieczeństwa Aten. Będzie można wydawać mniej na zbrojenia·. Potępia udział najemników z Aten w działaniach Persji przeciwko Greckim polis[12]. Ateńczycy powinni zakończyć z egoistyczną polityką i wspólnie z innymi grekami zawrzeć pokój[13]. Jako przykład podaje działania z czasów wojen perskich, gdy Grecy potrafili się zjednoczyć[14].

Żaden z myślicieli nie przywiązywał dużej wagi do problemu pokoju. Jedynie u Isokratesa występują znaczniejsze fragmenty dotyczące pokoju. Próbuje on wskazywać państwa, które powinny stać się hegemonem i wprowadzić pokój powszechny. Jest to jednak środek prowadzący do celu, jakim była wojna z Persją. Nie jest to cel sam w sobie. Podobnie do Platona wskazuje na zagrożenie ze strony państw barbarzyńskich dla toczących między sobą wojny Greków. Konflikt zbrojny jest ukazany jako coś złego. Jednak stan pokoju nie znajduje głębszego uzasadnienia. Mimo niewielu odniesień do kwestii pokoju da się zauważyć wpływ pomysłów na politykę polis greckich. Pojawiają się one w mowach pogrzebowych[15].

[1] Arist, Pol, 1324a-25a, 1330a-1331b.

[2] Arist., Rh II 1360a.

[3] Arist., Rh. III1411b.

[4] Isoc., IV 19, 128.

[5] Isoc., IV 169.

[6] Isoc., IV 54.

[7] Isoc., V 8.

[8] Isoc., V 42-44.

[9] Isoc., V 115.

[10] Isoc., V 140.

[11] Isoc., VIII 16; J Davidson, Isocrates Aginst Imperialism: An Analysis of the de Pace, Historia XXXIX, 1990, s. 30; S. Perelman, Panhellenism, the Polis and Imperialism, Historia XXV, 1976, s. 28-29.

[12] Isoc., VIII 42.

[13] Isoc., VIII 71.

[14] Isoc., VIII 75; J. Davidson, op. cit. s. 22.

[15] K. A Raauflaub Conceptualizing and Theorizing Peace in Ancient Greece, TAPhA CXXXIX, 2009, s. 241-43; M. L. W. Laistener, The Influence of Isocrates’s Political Doctrines on Some Fourth Century Men of Affairs, CW XXIII, 1930, s. 130-31.

Grecy filozofowie i retorowie wobec pokoju

31 grudnia, 2023 / admin

W IV wieku również różni filozofowie zaczęli się interesować kwestią pokoju w Grecji. Dzięki ich rozważaniom teoretycznym mamy wgląd w debatę, jaka mogła się toczyć wokół koine eirene. Spośród tworzących ówcześnie autorów dzieł politycznych do dzisiaj przetrwały prace Arystotelesa, Platona i Isokratesa. Dwaj pierwsi to filozofowie, natomiast ostatni był retorem.

Platon

Najwcześniejszy spośród nich był Platon. Zaczął tworzyć dzieła polityczne w dość wczesnym okresie swojej działalności. Jego dzieła w początkowym okresie zdradzają duży wpływ Sokratesa na jego myśl. Dopiero z czasem zaczęła pojawił się jego samodzielny system ideowy. Wpływ na jego powstanie miały między innymi wyprawy, które podejmował na Sycylię, do Egiptu i Wielkiej Grecji¹. Były to kierunki częstych podróży, jakie odbywali ówcześnie filozofowie.

Duży wpływ na jego poglądy miała klęska Aten w wojnie peloponeskiej i wojna domowa jaka miała miejsce zaraz po tym. Platon sprzyjał wtedy oligarchom. Jego poglądy polityczne zostały ostatecznie ustalone poprzez śmierć Sokratesa w 399 roku. Obwiniał o śmierć swojego mistrza ustrój demokratyczny jaki istniał w Atenach².

Jego najważniejszymi dziełami politycznymi są Państwo, Polityk oraz Prawa. Pierwsza z tych prac powstała jeszcze przed wyprawą Platona na Sycylię. Koncentrował się w niej na ukazaniu modelu idealnego państwa. W drugiej pracy skupia się na ustaleniu czym jest polityka. Natomiast Prawa powstały pod koniec życia Platona. W analizie zostały wykorzystane również VII i VIII Listy Platona³.

Koine eirene Platon skupił się na kilku jego aspektach. Kluczowym była sytuacja na Sycylii. Platon ukazywał koine eirene z kilku punktów widzenia. Pierwszym spośród nich jest sytuacja polityczna na Sycylii. Namawiał do zakończenia walk pomiędzy poleis greckimi. Miało to doprowadzić do pokoju na Sycylii. Za jego utrzymania miała odpowiadać rada złożona z 35 członków. Miała by ona decydować o wojnie lub pokoju między poleis greckimi na Sycylii.

Platon uważał, że walki między nimi stwarzają zagrożenie podbicia ich przez Kartagińczyków lub miejscowe ludy. Było to dla niego niebezpieczniejsze od konfliktów pomiędzy poszczególnymi poleis czy też walka o właściwy ustrój w nich⁴

Drugą cechą koine eirene dla Platona była możliwość zakończenie za jej pomocą stasis. Według niego takie wojny były najgorsze z możliwych. Charakteryzowały się krwawymi starciami pomiędzy obywatelami tego samego poleis. W wypadku braku szans na zakończenie konfliktu pokojowo proponował wprowadzenie rozjemców. Mieli by oni doprowadzić do końca wojny i ustanowienia pokoju między walczącymi stronami⁵.

Platon uważał że koine eirene może zapobiec niszczeniu polis przez Greków. Proponował zakaz łupienia ziem innych miast, jako metody na kończenie wojen. Decyzje o zniszczeniu polis uznawał za zbrodnię. Również wydanie miasta za pomocą zdrady uważał Platona za zło, szczególnie jeśli prowadziło ono do zniszczenia polis⁶.

Wojny pomiędzy Grekami Platon uważał za złe i niepożądane. Zamiast nich namawiał do walki z barbarzyńcami. Skutkiem tego miało być poszerzenie zakresu Greckiej kultury i zlikwidowanie zagrożenia podbicia przez obce ludy. Nie wyjaśniał z kim miano prowadzić te wojny⁷.

Podbój mniejszego państwa przez większe według Platona mogło prowadzić do wprowadzenia lepszego ustroju w nim. Silniejsze polis mogło narzucić swoje prawa. Z powodu wewnętrznych konfliktów mogło nie być możliwe przeprowadzenie samodzielnej zmiany ustroju na lepszy⁸.

1M. Schofield, Plato in His Time and Place, [w:] The Oxford Handbook of Plato, red. G. Fine, New York 2008, s. 44-47.

2D. Zygmuntowicz, Praktyka polityczna Od Państwa do Praw Platona, Toruń 2011, s. 288-298.

3D. Scott, The Republic, [w:] The Oxford Handbook of Plato, red. G. Fine, New York 2008, s. 360-364; C. Bobonich, Plato’s Politics, [w:] The Oxford Handbook of Plato, red. G. Fine, New York 2008, s. 327-333; J. Harward, The Seventh and Eighth Platonic Epistles, CQ XXII, 1928, s. 143–154.

4Platon, Listy, VII 350 -352; VIII 355-357.

5Platon, Polityk, 307 E – 308 B; Platon, Prawa, 629 A – E; D. Zygmuntowicz, Praktyka polityczna Od Państwa do Praw Platona, Toruń 2011, s. 307-309.

6Platon, Państwo ,471 B – E; 615 B.

7Platon, Państwo,470 B – 471 A.

8Platon, Prawa ,838 A – B.

Drugie pytanie o pokój u dramatopisarzy

5 grudnia, 2023 / admin

W którym dramacie ukazano Kleona?

Siedmiu przeciw Tebom

Pokój

Archanejczycy

Dzieci Heraklesa

Correct! Wrong!

Pytanie o pokój u dramatopisarzy

30 listopada, 2023 / admin

W jakim dziele ukazano zniewieścienie armii?

Lizystrata

Błagalnice

Archanejczycy

Taksjarchowie

Correct! Wrong!

Podsumowanie – Greccy dramatopisarze wobec kwestii pokoju

22 listopada, 2023 / admin

W sztukach tych widać często negatywny stosunek autorów do wojny. Ukazywali ją jako sprawcę nieszczęść. Miała przynosić oprócz śmierci, głód i problemy społeczne. Konflikt zbrojny miał wpływ na postawy etyczne obywateli. Dochodziło do łamania praw boskich. Wiązało się to z wybuchem waśni wewnętrznych.

Krytyka wojny była o wiele częstsza niż próba wykazania, że pokój jest lepszym rozwiązaniem. Jedynie Eurypides i Arystofanes próbowali tego dokonać. Ukazywali oni go jako czas spokoju. Odnosili się do konkretnych sytuacji z wojny peloponeskiej. Pojawiają się zapisy w układach podobne do Pokoju Nikiasza lub innych traktatów. Wskazuje na to zawarcie pokoju trzydziestoletniego w Archanejczykach czy sojuszu pomiędzy Atenami i Argos w Błagalnicach. Postanowienia takie miały według autorów być podstawą trwałego pokoju. Wskazywali również na cele, jakie mogły mieć te warunki pokojów. Ponadto przeniesienie tych klauzul do dramatów miało uwiarygodnić wydarzenia, jakie się toczyły.

Autorzy pokazywali swoje jednoznacznie poglądy na temat polityki prowadzone przez poszczególne osoby. Szczególnie negatywnie był ukazywany Kleon przez Aristofanesa. Było to związane z jego postawą wobec wojny. Za jego sprawą nie doszło do zawarcia pokoju po bitwie na Skafertii. Są wskazywanie również poszczególne grupy społeczne, którym zależy na kontynuowaniu wojny. Mają to być rzemieślnicy produkujący broń. Pojedyncze głosy ukazujące wojnę w pozytywnym świetle miały miejsce sporadycznie. Pojawiają się tylko u Eupilosa. Nie można ustalić, jaki był ich pełny kontekst, gdyż jego sztuki zachowały się tylko we fragmentach.

Odniesienia do warunków życia w czasie oblężenia podczas wojny archimadyjskiej są często widoczne. Jest to chociażby zakaz handlu z Megarą czy przebywanie w mieście tylko starców, dzieci i kobiet. Są również nawiązania do potrzeby przeniesienia się ze wsi w obręb długich murów ateńskich. Wszystkie te fragmenty miały ukazywać potrzebę zakończenia wojny z powodu tych niedogodności. Były one w szczególności skierowane do osób, które przed wojną nie mieszkały w samym mieście.

Zwycięstwa poszczególnych sztuk w Dionizjach i Lenajach pozwalają na przyjrzenie się nastrojom społeczeństwa. Wskazują one na pojawiającą się w czasie wojny archimadyjskiej niechęć do wojny. Było to spowodowane problemami, jakie wynikały z życia w oblężonym mieście. Nie ma w tych sztukach jednak odniesień do zarazy, jaka dotknęła Ateny w początkowych latach wojny. Możliwe, że autorzy pominęli ten temat z powodu cierpienia, jakie mogli odczuwać wciąż po niej Ateńczycy. Pojawiają się natomiast wzmianki o nieudanych wyprawach wojennych. Najbardziej widoczną jest inwazja na Beocję zakończona klęską pod Delion. Była ona porównywana przez Eurypidesa do wojen, jakie toczyli potomkowie Edypa o panowanie nad Tebami. Również stasis były dla autorów tematem do dyskusji. Potępiano je głównie jako zagrożenie dla stabilności państwa w obliczu zagrożeń zewnętrznych.

Autorzy podawali krytyce istnienia imperium ateńskiego. Sojusznicy są najczęściej biernymi świadkami wydarzeń. Sporadycznie widać, że urzędnicy ateńscy mieli być nieobiektywni wobec polis Arche. Wojna rozgrywa się głównie między Spartą a Atenami. Inne państwa odgrywają drugorzędną rolę. Traktaty pokojowe są pomiędzy dwiema polis i pozostałe państwa mogą, co najwyżej do nich dołączyć. Nie ma próby ukazania układu, który by obejmował wszystkie poleis Grecji. U żadnego z autorów nie ma uznania państw barbarzyńskich za stronę pokoju. Ludy te pojawią się sporadycznie jak posłowie perscy. Nie odgrywają w sztukach istotnej roli.

Wojna jest ukazana jako krwawy konflikt, który zagraża istnieniu państwa, głównie poprzez swoje okrucieństwo. Szczególnie upadek miasta miał mieć straszne konsekwencje dla jego mieszkańców. Ma miejsce wtedy masakra mieszkańców, a samo państwo traci niezależność. Wojna wtedy jest zagrożeniem nie tylko dla dobrobytu poszczególnych osób, ale również dla istnienia polis.

Więcej o Wojnie Peloponeskiej poniżej.

https://pl.khanacademy.org/humanities/world-history/ancient-medieval/classical-greece/v/the-peloponnesian-w

Eurypides

16 listopada, 2023 / admin

W Dzieciach Heraklesa Eurypides przedstawił zwyczaje związane z wojną. Kluczową kwestią jest wojna pomiędzy poszczególnymi polis w obronie danego porządku prawnego. Władca Myken Eurystej żąda wydania mu dzieci Heraklesa, znajdujących się pod opieką króla Aten. Ten, odmawia, gdyż byłoby to pogwałcenie praw boskich – dzieci, bowiem schroniły się w świątyni Zeusa. Z drugiej strony, musi on przede wszystkim patrzeć na dobro swojego ludu, dla którego ważniejsze jest zachowanie pokoju:

Χορός

[…]

θεῶν ἱκτῆρας ἀλάτας
καὶ ἐμᾶς χθονὸς ἀντομένους ξένος ὢν βιαίως
ἕλκεις, οὐ βασιλεῦσιν εἴ-
ξας, οὐκ ἄλλο δίκαιον εἰ-
πών: ποῦ ταῦτα καλῶς ἂν εἴ-

εἰρήνα μὲν ἐμοί γ᾽ ἀρέ-
σκει: σοὶ δ᾽, ὦ κακόφρων ἄναξ, [1]

Jednakże po przemowie Iolaosa opiekującego się dziećmi władca Demofon zmienia zdanie. Gdyby, bowiem złamał boskie prawo, wówczas dzieci Heraklesa nigdzie nie mogłyby się czuć bezpiecznie. Natomiast Ateny straciłyby swoją pozycję gwaranta prawa. Wybucha wojna, której wynik według wyroczni zależy od złożenia ofiary przez Ateńczyków. Po jej złożeniu wygrywają bitwę. Zwycięską wiadomość przynosi sługa:

Ἄγγελος
δέσποινα, μύθους σοί τε συντομωτάτους:
κλύειν ἐμοί τε τῷδε καλλίστους φέρω:
νικῶμεν ἐχθροὺς καὶ τροπαῖ᾽ ἱδρύεται
παντευχίαν ἔχοντα πολεμίων σέθεν.

Ἀλκμήνη
ὦ φίλταθ᾽, ἥδε σ᾽ ἡμέρα διώλβισεν:
ἠλευθέρωσαι τοῖσδε τοῖς ἀγγέλμασιν.[2]

Władca Myken dostaje się do niewoli i przyprowadzony przed oblicze matki Heraklesa – Alkmeny. Eurypides opisuje tu kolejny zwyczaj związany z wojną. Pojmanych jeńców nie wolno skazywać na śmierć:

Ἀλκμήνη

τί δὴ τόδ᾽; ἐχθροὺς τοισίδ᾽ οὐ καλὸν κτανεῖν;

Θεράπων
οὐχ ὅντιν᾽ ἄν γε ζῶνθ᾽ ἕλωσιν ἐν μάχῃ. [3]

Tragedia ta została wystawiona w roku 430, a więc tuż po rozpoczęciu się wojny peloponeskiej. Eurypides jednak ukazuje wojnę oczami obywateli – wówczas niesie ona jedynie zniszczenie. W rzeczywistości najazdy, które zdążyły już dotknąć Attykę przyniosły zniszczenia odczuwalne przez społeczeństwo[4]. Stąd tak silnie akcentowana jest wola ludu oraz pragnienie do zachowania pokoju. Demofon i Eurystes nie mieli tak naprawdę powodów do walczenia przeciwko sobie. Przyczyna zewnętrzna sprawią jednak, iż stanęli do walki[5].

Innym poruszonym zagadnieniem jest wpływ konfliktu zewnętrznego na relacje między poddanymi. Demofon zdaje sobie sprawę, iż w obliczu zagrożenia nie zawsze dochodzi do zjednoczenie ludności. Obawia się również wybuchu stasis:

τῶν μὲν λεγόντων ὡς δίκαιον ἦν ξένοις
ἱκέταις ἀρήγειν, τῶν δὲ μωρίαν ἐμοῦ
κατηγορούντων: εἰ δὲ δὴ δράσω τόδε,
οἰκεῖος ἤδη πόλεμος ἐξαρτύεται.

ταῦτ᾽ οὖν ὅρα σὺ καὶ συνεξεύρισχ᾽ ὅπως
αὐτοί τε σωθήσεσθε καὶ πέδον τόδε,
κἀγὼ πολίταις μὴ διαβληθήσομαι..[6]

Pokój natomiast ma być stanem, w którym możliwe jest spokojne życie. Zakończenie wojny jest krwawe i wiąże się z egzekucjami. Nie ma litości dla pokonanych. Ukazanie wojny w ten sposób może być wyrazem poparcia dla ostrego traktowania sojuszników Aten.

Dzieci Heraklesa można utożsamiać z wygnańcami z Attyki. Podobnie jak oni są zmuszeni do tułania się między jednym miejscem a drugim. Wojna pozostawi ich na łasce innych osób. Z tego też powodu początkowo król Aten chciał przepędzić potomków Heraklesa. Próbował w ten sposób uniknąć wojny. Podobnie wysłano uchodźców z wiejskich terenów Attyki do kleruchii, aby zmniejszyć tłok między murami Aten.

W Błagalnicach natomiast wojna jest ukazana jako nędzą. Sztuka zaczyna się od modlitwy za poległych synów. Ukazana jest rozpacz po śmierci w walce dzieci[7]. Jest to zła śmierć, którą każdy chciałby odwrócić[8]. Następnie akcja skupia się na próbie pochowania zabitych na wojnie z Tebami. Na koniec Atena ogłasza, że nie będzie wojny pomiędzy Argos i Atenami. Tekst traktatu pokojowego między nimi został wyryty w kamiennej tablicy. Oba państwa zgodziły się zniszczyć Teby. Miało to nastąpić w bliżej nieokreślonej przyszłości[9].

W sztuce Eurypides ukazuje wpływ wojny na społeczeństwo. Niszczy je ona i doprowadza do upadku więzi społecznych. Widoczny jest również podział klasowy w podejściu do wojny i demokracji. Ukazuje Tezeusza jako żarliwego demokratę. Broni on ustroju ateńskiego. Pozwala on realizować się bogatym jak i biednym. Za podstawowe wartości w Atenach uznaje wolność do wypowiedzi i isonomię wobec prawa. Odrzuca pochwałę jedynowładztwa wyrażoną przez posła tebańskiego[10].

Obie strony porozumiewają się mimo trudności i zawierają porozumienie przeciwko trzeciej stronie konfliktu. Formalny sojusz, jaki zawierają jest wzorowany na pokoju Nikiasza. Również w nim skonfliktowane dotychczas państwa przezwyciężają trudności i tworzą przymierze.

[1] Eur, Heraclid, 364-70.

[2] Eur, Heraclid, 784-89; J. A. Spranger,The Political Element in the Heracleidae of Euripides CQ XIX, 1925, s.120-21.

[3] Eur, Heraclid, 965-66.

[4] J. A. Spranger, op. cit. s. 125-26.

[5] J. A. Spranger, op. cit., s. 122-23.

[6] Eur, Heraclid, 406-413; P. Burian, Euripides’ Heraclidae: An Interpretation, CPh LXXII, s. 7-8.

[7] Eur, Supp, 42-86; Sztuka ta ma wymowę jawnie antymilitarystyczną według A. N. Michelini, Political Themes in Euripides’ Suppliants, AJPh CXV, 1994, s. 238-39.

[8] Eur, Supp, 1182-89.

[9] Eur, Supp, 1165-95; J. W. Fitton, The Suppliant Women and the Herakleidai of Euripides: I. The Suppliant Women, Hermes LXXXIX, 1961, s. 442.

[10] A. N. Michelini, op. cit., s. 227-29; W. Wróblewski, Rozwój idei społeczeństwa obywatelskiego w wieku VI i V przed Chrystusem, Toruń 2004, s. 117-119.

Ajschylos

11 listopada, 2023 / admin

W tragedii Siedmiu przeciw Tebom wystawionej w roku 467 ukazano mityczną wojnę, jaką miały stoczyć Teby. W początkowej części widzimy przygotowania do obrony miasta. Kobiety tworzące chór obawiają się upadku miasta – jego złupienia oraz rzezi:

Χορός
μήποτ᾽ ἐμὸν κατ᾽ αἰῶνα λίποι θεῶν
ἅδε πανάγυρις, μηδ᾽ ἐπίδοιμι τάνδ᾽
ἀστυδρομουμέναν πόλιν καὶ στράτευμ᾽
ἁπτόμενον πυρὶ δαΐῳ.

[…]

διὰ θεῶν πόλιν νεμόμεθ᾽ ἀδάματον,
δυσμενέων δ᾽ ὄχλον πύργος ἀποστέγει.
τίς τάδε νέμεσις στυγεῖ; [1]

Atak na miasto został odparty, jednakże śmierć poniósł jego władca – Eteokles zginął w bratobójczym pojedynku z Polinejkesem.

W tragedii tej ukazano grozę, jaka wiązała się z atakiem na miasto. Szturm na nie skupia się na bramach. Upadek miasta przedstawiono szczegółowo, jeśli chodzi o jego losy. Kobiety tworzące chór w swojej pieśni ukazują zniszczenie miasta w wielu wymiarach. Miało zostać doszczętnie złupione i spalone. Mężczyźni mieli zostać zabici, a kobiety i dzieci sprzedane w niewolę. Obawiają się również gwałtów, które mają się z tym wiązać.[2] Ukazuje również potrzebę zjednoczenia się w obliczu wojny. Władca, Eteokles zdaje sobie sprawę, iż w takiej krytycznej sytuacji panika bardzo łatwo rozprzestrzenia się. Bez utrzymania jedności wśród mieszkańców i woli walki nie możliwa jest skuteczna obrona miasta:

τοιαῦτ᾽ ἐπεύχου μὴ φιλοστόνως θεοῖς,
μηδ᾽ ἐν ματαίοις κἀγρίοις ποιφύγμασιν:
οὐ γάρ τι μᾶλλον μὴ φύγῃς τὸ μόρσιμον. [3]

Ajschylos w swojej sztuce porusza jedną z ważniejszych kwestii odnoszących się do ówczesnych greckich polis. Częste zmiany władców sprawiały, iż istotne były relacje między rządzącymi a opozycją. W Siedmiu przeciwko Tebom Eteokles utrzymuje władzę, gdyż wcześniej pogwałcił panujące prawa i wyrzucił z państwa swojego brata. Pojawia się pytanie czy Polinejkes jest uprawniony do odzyskania władzy, nawet, jeżeli odbędzie się to siłą przy użyciu obcych wojsk? Ajschylos nie widzi tu jednego prostego rozwiązania problemu, nie wskazuje po czyjej stronie stoi racja. Może być to odniesienie do ostracyzmu i sporów politycznych, jakie się z nim wiązały[4].

[1] Aesch, S, 219-22, 33-35.

[2] Aesch, S, 289-334; W ten sposób Ajschylos chce ukazać okrucieństwo wojny, która niesie ze sobą tylko zniszczenie; R. R. Chodakowski, Ajschylos i jego tragedie, Lublin 1994, s. 78-80.

[3] Aesch, S, 260.

[4] F. Stoessl, Aeschylus as a Political Thinker, TAPh, LXXIII, 1952, s. 131-32.