Kategoria: Prawo Greckie (Page 2 of 3)

Katastrofe

28 lutego, 2024 / admin

Katastrofe

Kolejna grupa wyrażeń istotnych dla rozważań w tej pracy związana jest z wrogimi aktami przeciwko ludności pokonanej polis. Na plan pierwszy wysuwają się tutaj przypadki andrapodismos tłumaczonego dzisiaj jako sprzedanie w niewolę kobiet i dzieci oraz zabicie mężczyzn, a także zniszczenie samego miasta. Należy jednak pamiętać, iż współczesne rozumienie tego terminu odbiega istotnie od jego znaczenia w Grecji klasycznej. Dzisiejsze jego użycie jest głównie wytworem XIX i XX-wiecznej historiografii[1]. Tymczasem zamiast niego w starożytności stosowano niezależne od siebie pojęcia opisujące poszczególne jego części. Były różne słowa opisujące zniewolenie kobiet i dzieci oraz zabicie mężczyzn[2].

Jednym z nich jest καταστροφή (katastrofe), czyli zabijać. Wykorzystywał je już Herodot dla opisu wydarzeń w Zankle[3]. Potem pojawiło się u niego przy opisie oblężenia Olintu przez Persów[4]. Możliwe, że używał go Efor, będący źródłem dla Diodora Sycylijskiego, u którego pojawia się ono kilka razy[5]. Słowo to mogło jednak równie dobrze przyjąć się dopiero w okresie hellenistycznym. Wykorzystanie katastrofe jest na tyle rzadkie, że nie można uznać go za typowe określenie egzekucji.

Apoktrino

Najczęściej wykorzystywanym słowem dotyczącym zabijania jest ἀποκτείνω. Oznaczało ono „zabić”. Pojawia się czasami u Herodota. Jednak nie wiąże się ono bezpośrednio z kończeniem wojen[6]. Później wielokrotnie występuje w pracach Tukidydesa i Ksenofonta[7]. Także tacy mówcy jak Demostenes, Lizjasz i Isokrates z niego korzystają [8]. Występuje ono również w dziełach Platona[9].

Pojawiało się w sytuacjach, w których następowały masowe egzekucje[10]. W takich wypadkach musiały być one wykonywane z nakazu władz jako legalna kara nałożona na przeciwnika. Nie mogły być to spontaniczne działania. Decyzja taka musiała być poprzedzona kapitulacją państwa pokonanego[11]. Władze zwycięskiego polis były zobligowane do nakazania swoim dowódcom przeprowadzenie tego aktu.

[1] F. W. Ulrich, Der Kampf um Amphilochien, Hamburg 1863, s. 12; T. R. Glover, From Pericles to Philip, New York 1917, s. 134, 257.

[2] E. Heza, Eksterminacja jeńców i ludności cywilnej, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Historia X, 1975, s 5-19; R. Kulesza, Polis-apolis, Warszawa 1998, s.232-234; J. Karczyński, Andrapodismos w IV i V wieku p.n.e., [W:] Wojna i pokój w świecie starożytnym, Poznań 2014, s. 155-157.

[3] Hdt., VI 23.

[4] Hdt., VIII 127.

[5] Diod., XII 76, XIII 30, 62, XIV 5.

[6] Hdt., III79, IV 69, VI 137,139.

[7] Thuc., I 30, 53, II 5, 67, III 28, 41, 44, 66, 68, 81,111, IV 41, 57, 122, V 82, 116, VI 105, VIII 21, Xen., Hell., I 2 3, III 2 28, IV 4 2-3, V 2 23, VI 5 7, VII 1 46, 4 14, 26.

[8] Dem., XVIII 101, XIX 278, Lys., XII 21, 39, 82, XIII 43, XX 9, Isoc., IV 113, V 52, 112, VII 67, XII 93, 148, 184, XV 252, XIX 19, XX 11,.

[9] Plat., Rep. II 360c, VIII 557a, 566a, Ep. VII 351 b.

[10] Thuc., III 36, 41, 66, IV 122, V 32, 83, 116; Xen, Hell., VII 1 46.

[11] K. L. Gaca, The Andrapodizing of War Captives in Greek Historical Memory, TAPhA CXL, 2010, s. 152-54.

Exandrapódisis

21 lutego, 2024 / admin

Exandrapódisis

Kolejne określenia dotyczą sprzedaży ludzi w niewolę. Jednym z nich jest termin εξανδραπόδισις (Exandrapódisis), czyli sprzedanie w niewolę. Pojawiał się również czasownik ἐξανδραποδίζω . Pierwszy raz występuje on u Herodota opisującego wojnę Sparty z Tegeą oraz bunt Lidyjczyków[1]. Korzysta z tego wyrażenia również Ksenofont pięć razy[2]. Występował on też w mowach Demostenesa, Ajschinesa i Isokratesa[3]. Jest to podstawowe pojęcie wykorzystywane w przypadkach zniewolenia mieszkańców miast. Czasami exandrapódisis powiązane z eksterminacją części ludności[4]. Autorzy używali go w podobnym kontekście. Pojawia się ono również u Diodora[5]. Zauważalny jest brak wśród nich Tukidydesa.

Wyrażenie ἀνδραποδίζω, również oznaczające sprzedanie w niewolę pojawia się często u Herodota[6]. Podobnie Tukidydes używa tego słowa powszechnie[7]. ἀνδραποδίζω możemy znaleźć w opisie zdobycia Eion przez Kimona[8]. Także późniejsi autorzy wykorzystują to określenie. Są to Ksenofont opisujący zachowanie Lizandra po Ajgospotamoj, jak i Demostenes[9]. Jest ono wykorzystywane w wypadku zachowania wiążącego się z nagłym wydarzeniem kończącym się całkowitą zagładą miasta[10]. Nie pojawia się natomiast w przypadkach systematycznego zniszczenia polis połączonego ze sprzedażą ludności w niewolę. Wskazuje to również na brak powiązania tego wyrażenia z metodą andrapodismos.

Andrapodismos

Do określenia zniewolenia wykorzystywano również termin ἀνδραποδισμός. W późniejszym okresie jego znaczenie się rozszerzyło. W XX wieku zaczęto opisywać w ten sposób całą metodę andrapodismos[11]. Jednak w Grecji klasycznej oznaczało ono popadnięcie w niewolę, zarówno jednostki jak i całego państwa[12].

Eklipongotos

Bezpośrednio powiązane z zagładą miasta było słowo zmusić do kapitulacji, czyli ἐκλιπόνngoτος[13]. Możliwe, że pochodziło od πολιορκέω, które oznaczało oblegać i pojawiało się już u Herodota[14]. Było stosowane zarówno dla przypadków upadku miast jak i pokonanych armii. Pojawiało się ono w podobnym kontekście w piątym wieku jak i w czwartym, co może wiązać się z jego silnym zakorzenieniem w języku.

[1] Hdt., I 66, 155-56, 161, III 140.

[2] Xen., Hell., II 1 15, II 2 16, VI 5 46, Sym., IV 36, Mem., IV 2 15.

[3] Dem, XII 3, XVIII 39, 182, L 4, LIX 103, Aeschin., III 109, Isoc., XII 83.

[4] Xen., Hell., II 1 15; Dem., LIX 103.

[5] Diod., XII 55, 65, 76, 80, XIII 30, XIV 15, 40, 53, 66, 68, 78, XV 51, 79, XVI 8, 19, 33, 34, XVII 7, 22, 46.

[6] Hdt., I 76, 156, VI 18, 101.

[7] Thuc, I 98, 113, II 68, III 36, 68, V 3, 116, VI 62.

[8] Thuc., I 98.

[9] Xen., Hell., II 2 14, V 4 64, Dem., XIX 135.

[10] Xen., Hell., I 6 14, Diod., XIII 2.

[11] T.R. Glover, From Pericles to Philip, London 1918,s. 134, 257; N.G. L. Hammond, The classical Age of Greece, London1975, s.233.

[12] Thuc., II 68, V 9, Isoc., XV 319, IV 100, VIII 37, 105, 116; Dem. I 5, XIX 65; K. L. Gaca., op. cit, s. 156-58.

[13] Thuc. I 94, 117, III 94, IV 19, V 32, VII 14; Isoc. IV 141, V 112, VI 23, VIII 100, XII 93, XIV 26, XV 111.

[14] Hdt. I 17, 26, 80, 81, 83, 84, 86, 154, 160, 164, II 118, 157, III 54, 56, 147,151, IV 200, V 34, 64, 65, 72, 104, 105, 108, 114, 115, VI 18, 46, 99, 133, 140, VII 107, 156, 170, VIII 28, 49, 52, 70, 112, 127, 129, IX 58, 86, 87, 97, 114, 116, 117.

Anokochai

14 lutego, 2024 / admin

Anokochai

Kolejnym terminem jest ἀνοκωχή(anokochai)[1]. Oznaczał on wstrzymanie walk. Korzystał z niego Tukidydes. U innych autorów nie występuje. Znaczyło z reguły zaprzestanie walk. Nie jest jasne, czemu inni autorzy z niego nie korzystali.

Kluczową rolę w pokojach IV wieku odgrywało słowo αύτονομία. Po raz pierwszy pojawia się ono u Tukidydesa w mowach Lamachosa o losie Mityleny i Brazydasa do Akantyjczyków[2]. Mogło wywodzić się od słowa αὐτόνομος pojawiającego się już u Herodota[3]. Nie jest wyjaśnione znaczenie pojęcia anokochai. Współczesne pojęcie autonomii nie oddaje antycznego sensu tego słowa. W starożytności oznaczało ono, bowiem możliwość decydowania przez polis zarówno o swojej polityce zagranicznej jak i wewnętrznej (a więc bliższe współczesnemu rozumieniu terminu suwerenność). W związku z tym nie może być częścią innego organizmu politycznego, na przykład związku[4]. Jednakże wiele państw dopuszczało się ingerencji w sprawy innych państw pod hasłem obrony autonomii. Dokonywali tego chociażby Spartanie po pokoju Antalkidesa [5].

Wyklarowanie się pojęcia αύτονομία następuje najprawdopodobniej w czasie wojny peloponeskiej. U Tukidydesa pojawia się ono bez tłumaczenia jego sensu[6]. Według Ksenofonta w następstwie pokoju Antalkidesa, Spartanie zaczęli dowolnie interpretować autonomię[7]. Dyskusja nad tym pojęciem nie skończyła się jednak wtedy i toczyła się również w późniejszych latach. Wskazują na to wystąpienia, jakie miała miejsce w czasie negocjacji pokoju powszechnego z 371 roku[8]. Posłowie ateńscy oskarżali wtedy Spartę o naruszanie autonomii polis greckich. Wydaje się, iż interpretacja tego terminu była dostosowana do sytuacji, w jakiej konkretne państwo się znajdowało.

Eleutheria

Wyrażeniem powiązanym z autonomią była ἐλευθερία. Oznaczała ona w przypadku państw wolność od kontroli ze strony innych podmiotów politycznych[9]. Nie była ona jednak określona dokładnie. Mogła dotyczyć zarówno pojedynczych polis, jak i ich grup. Również i w tym przypadku użycie terminu było uzależnione od danej sytuacji. Była stosowana czasami w połączeniu ze sformułowaniem autonomia[10].

[1] Th. I 40, 66, III 4, IV 38, 11, V 25, 26, 32, VIII 87.

[2] Thuc., III 46, IV 85.

[3] Hdt., I 96, VIII 140.

[4] K. Schmidt, The Peace of Antalcidas and the Idea of the koine eirene. A Panhellenic Peace Movement, RIDA XLVI, 1999, s. 90-92; wskazuje na fakt, że autonomia w nie musiała oznaczać zakazu sojuszy lub związków polis. Jedynie interpretacja zapisu o niej przez Spartę doprowadziła do likwidacji Związku Beockiego.

[5] Xen., Hell. V 1 32-34.

[6] Thuc., III 46, IV 87, VIII 21.

[7] Xen., Hell., V 1 32; T. T. B. Ryder, Koine Eirene, London 1965, s. 39-40.

[8] Xen., Hell., VI 3 7-19.

[9] Hdt., V 2, VII 147, VIII 143; Thuc., I 69., III 45, 54, IV 26, 120, V 112, VI 76, VII 82, VIII 43, 64; Isoc., IV 95, 117, 185, VI 43, 64, XIV 5, 18, 24, 43; Xen., Hell., II 2 23, III 5 13; Dem., XV 3, 19-20, XVIII 205, 296-97, XIX 259-61; Aeschin. II 60, III 157.

[10] IG II2 34-35.

Homologia

10 lutego, 2024 / admin

Homologia

Kolejnym określeniem na traktat była ὁμολογία (homologia). Oznaczała ona porozumienie. Pojawiała się ὁμολογία u Herodota, Tukidydesa i Efora[1]. Platon korzystał z niego wielokrotnie, między innymi w pierwszym zdaniu Sofisty[2]. Arystoteles natomiast użył wyrażenia ὁμολογία w jednym z najbardziej znanych fragmentów Polityki o istocie niewolnictwa. Według niego, bowiem niektórzy byli niewolnikami z natury, inni natomiast stawali się nimi na mocy prawa – porozumienia ὁμολογία mówiącego, iż pokonani stają się własnością zwycięzców:

διχῶς γὰρ λέγεται τὸ δουλεύειν καὶ ὁ δοῦλος. ἔστι γάρ τις καὶ κατὰ νόμον δοῦλος καὶ δουλεύων: ὁ γὰρ νόμος ὁμολογία τίς ἐστιν ἐν ᾧ τὰ κατὰ πόλεμον κρατούμενα τῶν κρατούντων εἶνα φασιν [3].

Korzystali z homologia również Demostenes, Isokrates i inni mówcy ateńscy[4]. Pojawiało się ono u nich dość często.

Syntaki

Kolejnym wyrażeniem związanym z pokojami było συνθήκη. Oznaczało ono traktat lub jego część. Stosował je Herodot i dość często Tukidydes, natomiast u późniejszych autorów prawie nie występuje. Może to oznaczać jego zanik w IV wieku[5].

Ekekseria

Głównym terminem opisującym rozejmy była ἐκεχειρία. Określał on głównie krótkotrwałe rozejmy, jak w przypadku układów Aten i Sparty w 423 [6], oraz Beocji i Aten w 421[7]. Tukidydes wykorzystał ἐκεχειρία również do ukazania rozejmu poprzedzającego kongres pokojowy na Sycylii i przygotowań do wyprawy sycylijskiej[8]. Termin ten pojawił się także przy relacji o pokoju olimpijskiego z 423 roku[9]. W tych fragmentach autor skupił się na ukazaniu tymczasowości tych układów oraz na samym zawarciu ich, jako pośredniej metody do uzyskania trwałego pokoju. Natomiast Ksenofont opisał tym wyrażeniem okres pokoju sakralnego, w czasie, którego nie można było prowadzić działań zbrojnych: Φλειάσιοι μέντοι οὐκ ἠκολούθουν: ἐκεχειρίαν γὰρ ἔφασαν ἔχειν[10]. Może to wskazywać na rodowód słowa. Pierwotnie mogło ono oznaczać właśnie zawieszenie walk ogłaszane na czas igrzysk olimpijskich. Państwa w tym czasie nie powinny prowadzić działań wojennych[11].

ἐκεχειρία pojawia się głównie w relacjach międzypaństwowych. Nie korzystano z niego do określania zawieszenia broni zawieranych przez lokalnych dowódców. Takie lokalne porozumienia musiały, wobec tego być zatwierdzane przez stosowne organy danych polis. Ich zasięg terytorialny był różnorodny i mógł obejmować znaczne obszary.

[1] Hdt., I 61, 150, III 13, IV 118, 201, VI 85, VII 139, 156, VIII 52, 141; 98, 108, 114, 117, II 33, 100, III 4, 28, 66, 90, IV 54, 65, 106, 132, V 5, 17, 21, 76, VI 10, 94, VII 82, VIII 56, 90; Thuc I 29, Efor, FGH 70 F. 63.

[2] Plat. Soph., 216a, Rep., 340b, 443a, 462a, 533c, Charm, 175c, Lysis, 219c, Crit., 106b, Crat.,384d, 435c, Theaet., 145c, 164c, 169e, 170a, 183d.

[3] Arist., Pol., 1255a, p. też Nic. Eth., 1127b, 1161b, 1162b, Eud. Eth., 1242b, 1243a.

[4] Dem., XII 1,18, 22, XIX 62; Isoc., IV 175-76, VI 39, 52, 70, XII 107; Hyp., III 7; Andoc., I 120.

[5] Hdt., VI 42; Thuc., I 37, 40, 78, 144, IV 61, 122, V 18, 31, 42, VII 18, VIII 37, 58; Aristot. Pol., 1280a-b, 1284a.

[6] Thuc., IV 117-119, 122, 134, V 1, 15.

[7] Thuc., V 26, 32.

[8] Thuc., IV 58, VI 26.

[9] Thuc., V 49.

[10] Xen., Hell., IV 2 16, V 2 2.

[11] D. G. Romano, Boycotts, Bribes and Fines. The Ancient Olympic Games, Expedition XXVII, 1985 s. 15-16.

[12] Xen. Mem IV 4; Aeschin. II 30, 31; Dem. XVIII 164-66.

Eirene

30 stycznia, 2024 / admin

Eirene

Kolejnym pojawiającym się terminem związanym z kończeniem wojny było εἰρήνῃ. Jego znaczenie zmieniało się w zależności od autora dzieła i czasu, w jakim je pisał. Słowo to występuje już u Homera[1]. Później pojawia się u Herodota. Autorzy ci wyraz ten wykorzystywali dla określenia stanu pokoju. Natomiast w późniejszych pismach mógł oznaczać on traktat pokojowy. Część autorów, wśród nich B. Keil[2] twierdzi, iż w tym drugim znaczeniu termin εἰρήνῃ nie pojawia się aż do pokoju Antalkidesa. Wskazuje on na fakt, że pierwotnie εἰρήνῃ mogło opisywać odmienność stanu pokoju od wojny. Nie da się ustalić, kiedy zaczęto je stosować z uwagi na niewielką ilość źródeł pisanych z okresu archaicznego. Pewne jest jednak, że na początku okresu klasycznego wykorzystywano je do opisywania stanu pokoju.

W IV wieku termin εἰρήνῃ rozszerzył swoje znaczenie. Możliwe, że pojawiła się najpierw jego forma przejściowa określająca „stosunki pokojowe między dwoma państwami powstałe w efekcie zawarciu traktatu” jak sugeruje L. Santi Amanti. Wolicki uznaje takie postawianie sprawy za nie do końca uzasadnione[3]. Nie jest pewne, kiedy εἰρήνῃ zaczyna oznaczać już sam traktat pokojowy. Taki sens ma w piśmie Artakserksesa w sprawie pokoju[4]. Możliwe, że przez jakiś czas miało dwa równoległe znaczenia. W części przypadków Herodot i Tukidydes mogą wskazywać, że chodzi im o traktat pokojowy[5].

W innych natomiast może oznaczać tylko stan bez wojny[6]. Również u autorów późniejszych znaczenie pierwotne wciąż występuje. W obu kontekstach naraz występuje w przypadku pokojów powszechnych. εἰρήνῃ oznaczać mogło zarówno sam traktat[7], jak i sytuację, jak miała po nim nastąpić[8]. Przejściowa forma prawdopodobnie pojawiła się w czasie wojny peloponeskiej. Można ją zauważyć u Tukidydesa[9], który równie często korzystał z rozumienia pierwotnego[10].

Eirene a wojna peloponeska

Taka interpretacja tego wyrażenia może być skutkiem zmiany nastrojów społecznych wśród Ateńczyków, którzy w czasie wojny peloponeskiej zaczęli być negatywnie nastawieni wobec wojny. Dopiero jednak w IV wieku doszło do rozpowszechnienia się nowego znaczenia tego słowa. Wykorzystywali je zarówno historycy[11] jak i mówcy[12]. Korzystali zamiennie z obu znaczeń tego słowa, często nawet w tym samej części swojego dzieła. Jako przykład można przytoczyć Andokidesa w mowie o pokoju z Lacedemończykami: ὅπου δὲ πολλάκις ἤδη πρότερον εἰρήνην ἐποιήσασθε δημοκρατούμενοι, natomiast fragment później ἓν δὴ τοῦτο, ὦ Ἀθηναῖοι, πρῶτον σκεψώμεθα. ἐν ταύτῃ τῇ εἰρήνῃ ὁ δῆμος ὁ τῶν Ἀθηναίων ἔσθ᾽ ὅπου κατελύθη; οὐδεὶς ἀποδείξει[13].

[1] Hom. Il XXII 159; Od. XXIV 487.

[2] B. Keil, EPIHNH: eine philologisch-antiquarische Untersuchung, Leipzig 1916, s. 51.

[3] L. Santi Amanti, Sulla terminologia relativa alla pace nelle epigrafi greche fino all’avvento della Koiné Eiréné, AIV CXXXVIII, 1979-1989, s. 488-494Cyt. za A. Wolicki, Symmachia spartańska w V i VI wieku, Warszawa 2012, s. 247.